Włodzimierz Holsztyński

Poezja haiku senryu

Czym jest poezja?

W kilku zdaniach można tylko zasugerować czym jest poezja, ale nie można jej określić -- na to potrzebne by było całe opracowanie. Tutaj poprzestanę na razie na powtórzeniu mojej trzyczęściowej sugestii, składającej się z założenia poezji, celu poezji i etyki poezji:

• Założenie: człowiek jest cząsteczką Natury;
• Cel: budzenie w czytelniku głębokich emocji;
• Nakaz etyczny: każdy element utoru musi być nośnikiem poezji.

Powyżej sformułowałem nakaz etyczny pozytywnie. Przed laty podawałem go w wersji rownoważnej, ale negatywnej:

placebo zarzyna poezję
(placebo kills poetry)

Mądrość o relacji człowieka i Natury pochodzi ze starożytnych Chin, i była formułowana w literaturze w nieco słabszej formie: jedność Człowieka i Natury. (Wyjaśnie gdzie indziej, w innym artykułach, ze różnica jest jednak istotna. Wszystko jedno uważam, że niezależnie od sformułowań, zasada była rozumiana tak, jak to podałem: człowiek jest cząstką Natury. Tak właśnie jest ona odczuwana przez ludzi, którzy mają bliski kontakt z Naturą na co dzień; mieli taki kontakt wielcy poeci-podróżnicy chińscy: Du Fu i Li Bai, a także żyjący na odludziu Wang Wei; podróżowali też poeci-skaldowie; równie mocny kontakt z przyrodą mieli japońscy mistrzowie haiku: Bason, Buson, Issa).

Poezja wymaga od autora, żeby przynajmniej na czas tworzenia wiersza przesiąkł filozofią poezji. Poezja ostro wymaga od autora specjalnej osobowości--autorowi na czas tworzenia utworu nie wolno istnieć.

Czym jest nowocześnie rozumiane haiku?

Przede wszystkim chcę podkreślić, że "nowoczesne haiku" w żadnym wypadku nie jest przeciwstawieniem klasycznego. Wyjaśnię poniżej, że moje nowoczesne określenie haiku jest zaokrągleniem i przedłużeniem klasycznego haiku, które cenię niezwykle. Charakterystyczne dla klasycznego haiku są wyraźne ograniczenia, jest ich wiele. Nic dziwnego, że bywały naruszane. Można jednak twierdzić, że ograniczenia nie były celem samym w sobie, lecz środkiem wymuszającym spełnienie zasad poezji. Dla przykładu, najistotniejszym i najbardziej rzucającym się w oczy było wymaganie wspomnienia lub zasugerowania w haiku pory roku. Chodziło o spełnienie postulatu poezji: człowiek jest cząstką Natury.

Inne ograniczenia były związane z minimalnym charakterem haiku. Wiadomo, że w haiku nie można mieć więcej niż dwóch obrazów. Właściwie nie tyle jest to narzuconym ograniczeniem, co obserwacją o haiku. Utwór, który ma trzy obrazy nie czyni wrażenia haiku. Podobnie zauważono, że haiku może opisać tylko krótki moment w czasie. W tym wypadku chodzi zarówno o minimalność, jak i o naturę samej poezji. W minimalnych ramach haiku opis dłuższego okresu czasu siłą faktu byłby ogólnikowy i prowadziłby do naruszenia postulatu, mówiącego, że człowiek jest cząsteczką Natury (wystapiłby, wbrew postulatowi, człowiek-autor-mądrala).

Skoro wiemy(?) czym jest poezja, i tylko przy tym założeniu, potrafimy już bez trudu zrozumieć także czym jest haiku:

Haiku jest to minimalny utwór poetycki, a więc utwór, z którego nie można wykroić mniejszego utworu poetyckiego.

Czym różni się senryu od haiku?

Rozróżnienia pomiędzy haiku i senryu podawane w literaturze i w dyskusjach internetowych nie robiły wrażenia, że ich autorzy sami mają jasną ideę--objaśnienia były mętne lub mylące (i na dodatek często długie). Dlatego na rec.arts.poems (i chyba na liście dyskusyjnej shiki też) wyraziłem różnicę w jednym, krótkim zdaniu:

Senryu (w przeciwieństwie do haiku) charakteryzuje się negatywnym, wręcz przykrym rodzajem humoru.

W senryu zawsze mamy (negatywny) humor. W haiku, gdy humor występuje (może, ale nie musi), to zawsze jest dobrotliwy, ludzki, pozytywny. Jest tak nawet, gdy występuje w haiku ironia lub częściej autoironia (u Issy). Ponieważ humor w senryu jest negatywny, to słyszy się w senryu rzężenie motoru mózgu, co przeczy zasadzie poezji. Senryu jest poezją niższego lotu niż (dobre) haiku.