Tadeusz Borowski (1922 - 1951)

Tadeusz Borowski - ur. 12 XI 1922 w Żytomierzu, zm. 3 VII 1951 w Warszawie, prozaik, poeta i publicysta. Autor katastroficznego poematu Gdziekolwiek ziemia..., tomiku wierszy Imiona nurtu, zbiorów opowiadań Pożegnanie z Marią, Kamienny świat.

Życie

Szkic autobiograficzny? [...] Cóż bym w nim napisał ponad to co jest w przedmowie do mego tomiku "Imiona nurtu" [...] Czy to, że moi bliscy na piętnaście lat przed wojną zwiedzili gruntownie wszystkie więzienia i obozy północy i Azji? Że początek mego wychowania - to była szkoła sowiecka? Czy że na dobry ład nigdy nie miałem życia rodzinnego, bo albo Ojciec siedział pod Murmańskiem, albo Matka była na Syberii, albo ja byłem w internacie, na prywatce czy w obozie? Czy że podczas wojny miałem przyjaciół z "Konfederacji" i z "Gwardii", z Uniwersytetu i z lasu? Że zostałem aresztowany i... widziałem śmierć miliona ludzi, dosłownie, a nie metaforycznie? [...] że walczę z sobą i że poświęcę poezję dla miłości? [...]
Tadeusz Borowski, 1946

Dzieciństwo przeżył na Ukrainie. Maturę zdał podczas okupacji niemieckiej (1940) na tajnym komplecie liceum im. Tadeusza Czackiego, po czym studiował polonistykę w podziemnym Uniwersytecie Warszawskim. Równocześnie pracował jako stróż i magazynier w firmie budowlanej na Pradze oraz był współpracownikiem lewicowego pisma literackiego "Droga". W 1943 roku został aresztowany i, po krótkim pobycie na Pawiaku, wywieziony do Oświęcimia, potem do obozów Natzweiler - Dautmergen, Dachau - Allach.
W 1946 roku powrócił do Warszawy, ożenił się z miłością swojego życia - Marią Rundo, ukończył studia polonistyczne. Był aktywnym działaczem politycznym i literackim, współpracownikiem pisma "Pokolenie", redaktorem "Nurtu".
W 1950 roku został współredaktorem i czołowym publicystą "Nowej Kultury", w której prowadził aktywną kampanię socrealistyczną. W lipcu 1951 roku podjął - nie pierwszą zresztą - próbę samobójczą, z której nie udało się go już odratować.

Borowski zdradził. Uciekł tam gdzie mógł.
Przed sobą widział gładką ścianę Wschodu,
Za sobą mury polskie Ciemnogrodu.
Co może wtedy człowiek? Drobny stuk
Serca tak mało znaczy. Więzień Oświęcimia

Szczęśliwszy był, kiedy w podarku niósł
Mitigal, siarkę swojej ukochanej.
Naga, w gorączce, ranami okryta,
On klękał przy niej, zawsze takiej samej
Dla miłujących oczu. A nad nimi trwał
Dym ludzki, czarna rzeka, dym nad Birkenau.

Ludzi ocalić. Dać im niebo czyste
I ład na ziemi. Dać im umysł jasny.
Nad kraj ubogi, nad Wartę i Wisłę
Wznieść łuki świateł i strzec, by nie zgasły.
Ludzi ocalić. I za to marzenie
Jest obrachunek. Sztylet był zatruty
Mówi kronikarz. Wchodził między cienie
Od jadu żmii, od ziarna cykuty,
I Majakowski. Noc, do siebie strzela.
I nie masz, nie masz wtedy przyjaciela.

Więc gaz otworzył i twarzą do ściany
Odwrócił się i w mroczne wieki minął.
Toczyły śnieżną pianę oceany,
Obłok pod księżyc piór białość rozwinął.
Milcząca trwała gładka ściana Wschodu
I śmiech się zerwał w murach Ciemnogrodu.

     Na śmierć Tadeusza Borowskiego
     Czesław Miłosz

Poezja

Borowski debiutował własnoręcznie wydanym poematem katastroficznym Gdziekolwiek ziemia...(1942), zawierającym manifestacyjne i gorzkie wyznanie pokolenia wojennego. Pisał dużo i różnie (dla "esencjastów" wiersze przyjacielskie i fraszki, w Oświęcimiu Księgę z dnia wigilii i piosenki, w Monachium ogromna eksplozja polityczna), lecz publikował, czemu zresztą nietrudno się dziwić, niewiele. Podczas, gdy przebywał w Oświęcimiu, "Droga" wydała arkusz poetycki jego wierszy miłosnych (1944). W Monachium Girs - bibliofilski tomik Imiona nurtu (1945), przeznaczony zwłaszcza dla żołnierzy polskich na Zachodzie, oraz broszurę poetycką (wspólnie z K. Olszewskim) Poszukiwania. Tracing, używaną jako pokwitowanie Biura Poszukiwania Rodzin. Wreszcie po powrocie do kraju w 1947 roku poeta przygotował niewielki tomik Rozmowa z przyjacielem, zawierający autorską retrospektywę i kilka nowych wierszy, który z nieznanych przyczyn wówczas nie ukazał się (odnaleziony po 52 latach, został wydany w 1999 roku). Poezja ta wskutek okoliczności w dużej mierze przepadła, a ocalała reszta rozproszona została przez autora i zniekształcona przez wydawców. Do tej pory wciąż wypływają jeszcze nieznane teksty; na razie najobszerniejszym wyborem pozostają Poezje (1974), zarysowujące ścieżki poetyckie do oryginalnej koncepcji "czasów pogardy" i losów człowieka, które znalazły pełniejszy wyraz w jego prozie (Pożegnanie z Marią, Kamienny świat).

Na podstawie: Niedyskrecje pocztowe. Korespondencja Tadeusza Borowskiego, Prószyński i S-ka, Warszawa 2001, s.16 - 17.